Panik Atak Nədir?
Panik atak, gözlənilməz və şiddətli qorxu hissi ilə müşayiət olunan psixoloji bir vəziyyətdir. Bu vəziyyət zamanı bədəndə və düşüncələrdə intensiv fiziki və emosional dəyişikliklər baş verir. Normal həyəcan və ya narahatlıqdan fərqli olaraq, panik atak aniden meydana çıxır və bir neçə dəqiqə ərzində pik nöqtəsinə çatır. Bu vəziyyət müalicə oluna bilər və peşəkar dəstəklə simptomlar əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər. Panik atak təkrar yaşandıqda panik pozğunluğu diaqnozu qoyula bilər. Düzgün terapiya yanaşmaları ilə insanlar normal həyat keyfiyyətinə qayıda bilərlər.
Panik Atak Kimlərdə Daha Çox Görülür?
Panik atak bütün yaş qruplarında görülə bilsə də, xüsusilə gənc yetkinlik dövründə daha çox rast gəlinir. Qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez müşahidə olunur. Həyat keyfiyyətində əhəmiyyətli dəyişikliklər yaşayan, stress altında olan və ya əvvəllər narahatlıq pozğunluğu keçirmiş şəxslərdə risk artır. Ailədə psixoloji problemlər olan insanlarda da genetik keçiş mümkündür. Yeniyetməlik və orta yaş dövrü ən həssas dövrlər hesab olunur. Erkən diaqnoz və müalicə ilə simptomların idarə olunması asanlaşır.
Panik Atak Növləri Hansılardır?
Panik atak müxtəlif formada özünü göstərə bilər və hər bir növün özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Simptomların intensivliyi, tezliyi və tetikleyici faktorlar növlər arasında fərqlənir. Aşağıda panik atakın əsas növləri ətraflı izah edilmişdir.
Gözlənilməz Panik Atak
Heç bir səbəb və ya tetikleyici olmadan tamamilə xəbərsiz yaşanan panik atak növüdür. Şəxs sakit və ya normal bir fəaliyyətlə məşğul olarkən birdən-birə baş verir. Bu növ ən çox rahat gözlənilməyən anlarda ortaya çıxır və kişini çox narahat edir.
Əlamətləri:
- Aniden başlayan şiddətli qorxu hissi
- Heç bir səbəb olmadan meydana gələn fiziki simptomlar
- Ətrafda heç bir təhlükə olmamasına baxmayaraq şiddətli narahatlıq
- Atakın nə vaxt baş verəcəyinin qabaqcadan bilinməməsi
- Çox qısa müddətdə intensivliyin zirvəyə çatması
Vəziyyətlə Əlaqəli Panik Atak
Müəyyən yerlərdə, vəziyyətlərdə və ya hadisələrdə ortaya çıxan panik atak növüdür. Şəxs öncədən hansı vəziyyətin tetikleyici ola biləcəyini bilir və bu vəziyyətlərdən qaçmağa çalışır. Məsələn, qapalı məkanlarda, izdihamda və ya ictimai nəqliyyatda daha çox görülür.
Əlamətləri:
- Müəyyən yerlərdə və ya vəziyyətlərdə meydana gələn simptomlar
- Tetikleyici vəziyyətlərdən qaçınma davranışı
- O yerlərə getməzdən əvvəl əvvəlcədən narahatlıq hissi
- Vəziyyətdən uzaqlaşdıqda simptomların azalması
- Eyni vəziyyətlərdə təkrar atak yaşanması
Təkrarlanan Panik Atak
Müəyyən müddət ərzində bir neçə dəfə yaşanan və panik pozğunluğuna çevrilə biləcək atak növüdür. Atakların tezliyi fərqlənə bilər və hər atakdan sonra növbəti atak qorxusu meydana çıxır. Bu vəziyyət həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Əlamətləri:
- Müəyyən müddət ərzində bir neçə atak yaşanması
- Hər atakdan sonra yenidən atak keçirmə qorxusu
- Atakların tezliyinin getdikcə artması
- Daimi narahatlıq və gərginlik hissi
- Normal həyat fəaliyyətlərində məhdudiyyət
Fiziki Əsaslı Panik Atak
Əsasən fiziki simptomların dominant olduğu və bədəndə şiddətli dəyişikliklərin yaşandığı atak növüdür. Ürək döyüntüləri, nəfəs darlığı və təngnəfəslik kimi simptomlar ön plandadır. Şəxs çox vaxt ürək tutması keçirdiyini düşünür.
Əlamətləri:
- Şiddətli ürək döyüntüsü və sinə ağrısı
- Nəfəs darlığı və boğulma hissi
- Başgicəllənmə və bayılacaq kimi hiss etmə
- Təngnəfəslik və nəfəs almaqda çətinlik
- Bədəndə titrəmə və tərləmə
Koqnitiv Əsaslı Panik Atak
Əsasən düşüncə və idrak proseslərindəki dəyişikliklərlə özünü göstərən atak növüdür. Reallıqdan uzaqlaşma, özünü itirmə qorxusu və ölüm qorxusu kimi psixoloji simptomlar ön plandadır. Fiziki simptomlardan daha çox zehni simptomlar dominant olur.
Əlamətləri:
- Reallıqdan uzaqlaşma və özünü qəribə hiss etmə
- Nəzarəti itirmə və ya dəli olma qorxusu
- Şiddətli ölüm qorxusu və çarəsizlik hissi
- Ətrafı qəribə və yad kimi qavrama
- Düşüncələrdə qarışıqlıq və konsentrasiya çətinliyi
Gecə Panik Atak
Yuxu zamanı və ya yuxudan oyanma anında yaşanan panik atak növüdür. Şəxs gecə qəfil oyanır və şiddətli simptomlar yaşayır. Bu vəziyyət yuxu keyfiyyətini ciddi şəkildə pozur və gündüz yorğunluğa səbəb olur.
Əlamətləri:
- Gecə saatlarında qəfil oyanma və qorxu hissi
- Yuxu zamanı təngnəfəslik və ya boğulma hissi
- Gecələr yuxuya getmək qorxusu
- Tez-tez uyanma və yuxusuzluq problemi
- Səhər yorğun və gərgin oyanma
Panik Atak Səbəbləri Nələrdir?
Panik atak bir çox fərqli faktorun bir araya gəlməsi nəticəsinde meydana çıxa bilir. Bioloji, psixoloji və ətraf mühit amilləri bu vəziyyətin inkişafında rol oynayır. Aşağıda panik ataka səbəb ola biləcək əsas faktorlar izah edilmişdir.
Bioloji və Genetik Faktorlar
Beyində nörotransmitterlərin (serotonin, norepinefrin, qamma-aminobutirik turşu) balanssızlığı panik atakın meydana gəlməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Ailədə narahatlıq pozğunluğu və ya panik pozğunluğu olan şəxslərdə genetik keçiş mümkündür. Beyin kimyasındakı dəyişikliklər qorxu və narahatlıq reaksiyalarını artırır. Amigdala və prefrontal korteks kimi beyin bölgələrindəki fəaliyyət fərqliliyi simptomları tetikləyə bilər. Hormonal dəyişikliklər, xüsusilə tiroid problemləri və ya hormon tərəddüdləri də risk faktorudur.
Psixoloji Faktorlar
Uzun müddətli stress, travma və ya çətin həyat təcrübələri panik atakı tetikləyə bilər. Uşaqlıqda yaşanan emosional və ya fiziki istismar, ayrılıq narahatlığı panik ataka səbəb ola bilər. Aşırı narahatlıq, mükəmməliyyətçilik və ya nəzarət ehtiyacı olan şəxslərdə risk artır. Katastrofik düşüncələr və bədən hisslərinə həddindən artıq diqqət etmə simptomları gücləndirir. Əvvəllər yaşanan travmatik hadisələr və ya emosional sarsıntılar da panik ataka yol aça bilər.
Ətraf Mühit və Həyat Stili
Əhəmiyyətli həyat dəyişiklikləri, məsələn, evlənmə, boşanma, iş dəyişikliyi və ya yaxın birinin itkisi panik atakı tetikləyə bilər. Kafein, alkol, siqaret və ya narkotik maddələrin istifadəsi simptomları artırır. Yuxusuzluq, qeyri-düzgün qidalanma və fiziki fəaliyyət azlığı da risk faktorlarıdır. Daimi iş və ya ailə stressi, maliyyə problemləri kimi çətinliklər panik ataka yol aça bilər. İzdihamlı və sıxıntılı şəhər həyatı, yüksək performans bəxş edən işlər də tetikleyici ola bilər.
Tibbi Vəziyyətlər
Bəzi tibbi problemlər panik ataka bənzər simptomlar yarada bilər və ya panik atak riskini artıra bilər. Tiroid pozğunluqları, ürək aritmiyaları, hipoglikemiya kimi vəziyyətlər fiziki simptomları tetikləyir. Asma, xroniki ağciyər xəstəlikləri və təngnəfəsliklə əlaqəli problemlər də panik atakı artıra bilər. Migren, baş gicəllənməsi pozğunluqları və vestibular sistemlə əlaqəli problemlər risk yaradır. Müəyyən dərmanların yan təsirləri və ya dərman kəsilməsi də panik atakı tetikləyə bilər.
Şəxsiyyət Xüsusiyyətləri
Müəyyən şəxsiyyət xüsusiyyətləri panik atak keçirmə riskini artıra bilər. Təbii olaraq narahat, həssas və ya nevrotik xüsusiyyətlərə sahib insanlarda daha çox görülür. Stress qarşısında çətin uyğunlaşan, emosional reaksiyaları şiddətli olan şəxslər daha həssasdır. Yeni vəziyyətlərə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkən, özünə inamı az olan insanlarda risk yüksəkdir. Sosial münasibətlərdə çəkinən, qorxu və narahatlığı tez yaşayan şəxslər də daha həssas qrupdadır.
Panik Atak Risk Faktorları Hansılardır?
Bəzi faktorlar panik atak keçirmə riskini artıra bilər. Aşağıda bu risk faktorları sıralanmışdır.
Ailə Tarixi
Ailədə panik pozğunluğu, narahatlıq pozğunluğu və ya digər psixoloji problemlər olan şəxslərdə genetik keçiş mümkündür. Valideynlərdən birində və ya hər ikisində bu vəziyyət varsa, övladda meydana gəlmə riski artır. Genetik meyillik beyindəki kimyəvi balanssızlığa səbəb ola bilər. Ailə üzvlərinin reaksiya və davranış nümunələri də öyrənmə yolu ilə riski artırır.
Cins
Qadınlarda panik atak kişilərə nisbətən daha çox görülür. Hormonal dəyişikliklər, hamiləlik, doğuşdan sonrakı dövr və menopauza kimi dövrlərdə risk artır. Östrogen və progesteron kimi hormonların tərəddüdü simptomları tetikləyə bilər. Qadınların stress və emosional hadisələrə daha həssas olması da faktor ola bilər.
Yaş
Panik atak ən çox gənc yetkinlik və orta yaş dövründə başlayır. Yeniyetməlik dövrü və erkən yetkinlik həssas dövrlərdir. Həyat keçişləri, məsuliyyət artımı və stresli hadisələr bu yaşlarda daha çox yaşanır. Uşaqlarda nadir görülsə də, ergenlik dönəmi risk artımı ilə əlaqələndirilir.
Psixoloji Pozğunluqlar
Əvvəllər depressiya, ümumi narahatlıq pozğunluğu və ya digər narahatlıq pozğunluqları yaşayan şəxslərdə risk yüksəkdir. Post-travmatik stress pozğunluğu və obsesif-kompulsiv pozğunluq da panik atak riskini artırır. Sosial fobiya və ayrılıq narahatlığı olan insanlar daha həssasdır. Bir neçə psixoloji problemin bir arada olması riski əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Travmatik Hadisələr
Uşaqlıqda və ya yetkinlikdə yaşanan travmatik təcrübələr panik atak riskini artırır. Fiziki və ya emosional istismar, qəza, təbii fəlakətlər və ya zorakılığa şahid olmaq tetikleyicidir. Yaxın birinin itkisi, boşanma və ya ciddi xəstəlik kimi hadisələr risk yaradır. Travma sonrası beyin kimyasında və emosional reaksiyalarda dəyişikliklər baş verir.
Maddə İstifadəsi
Kafein, nikotin, alkol və ya narkotik maddələrin həddindən artıq istifadəsi panik atakı tetikləyə bilər. Bu maddələr beyindəki kimyəvi balansı pozur və narahatlıq reaksiyalarını artırır. Maddələri kəsmə və ya azaltma prosesində də geri çəkilmə simptomları panik ataka səbəb ola bilər. Enerji içkiləri və bəzi stimulanlar da risk yaradır.
Tibbi Vəziyyətlər
Ürək-damar xəstəlikləri, tiroid problemləri, tənəffüs pozğunluqları kimi tibbi problemlər panik atak riskini artırır. Hipoglikemiya, hormon balanssızlığı və ya nevroloji xəstəliklər də tetikleyici ola bilər. Xroniki ağrı, migren və baş gicəllənməsi problemləri risk faktorudur. Bəzi dərmanların yan təsirləri və ya dərman qarşılıqlı təsirləri də panik atakı tetikləyə bilər.
Stresli Həyat Hadisələri
İş dəyişikliyi, evlənmə, boşanma, köçmə kimi əhəmiyyətli həyat keçişləri panik atak riskini artırır. Maliyyə problemləri, işsizlik və ya ailə münaqişələri stress yaradır. Daimi iş yükü, performans təzyiqi və ya sosial problemlər tetikleyicidir. Bir neçə stresli hadisənin eyni vaxtda yaşanması riski əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Panik Atak Əlamətləri Hansılardır?
Panik atak əlamətləri fiziki, emosional və koqnitiv sahələrdə özünü göstərir. DSM-5 kriterlərinə görə əlamətlərin gözlənilməz şəkildə başlaması və bir neçə dəqiqə ərzində pik nöqtəyə çatması gerekmektedir. Aşağıda panik atakın əsas əlamətləri sıralanmışdır:
- Şiddətli ürək döyüntüsü və ya ürəyin sürətli döyməsi hissi
- Tərleme və bədəndə soyuq və ya isti dalğalar
- Titrəmə, əsma və ya bədəndə nəzarətsizlik hissi
- Nəfəs darlığı, təngnəfəslik və ya boğulma hissi
- Sinədə ağrı, sıxılma və ya rahatsızlıq
- Ürək tutması keçirdiyini düşünmə və ölüm qorxusu
- Başgicəllənmə, yüngülbaşlılıq və ya bayılacaq kimi hiss etmə
- Həqiqiyyətdən uzaqlaşma və ya özünü bədənindən ayrı hiss etmə
- Özünü nəzarətini itirmə və ya dəli olma qorxusu
- Ölmək və ya fəlakət baş verəcək hissi
- Mədə bulantısı, qarın nahiyəsində narahatlıq
- Əl-ayaqda karıncalanma, uyuşma və ya hisssizlik
Panik Atak Böhranında Nələr Yaşanır?
Panik atak böhranı tamamilə gözlənilməz bir şəkildə başlayır və bir neçə dəqiqə ərzində şiddətlənərək pik nöqtəsinə çatır. Şəxs ən əvvəl bədənində qəfil fiziki dəyişikliklər hiss edir – ürək sürətlə döyməyə başlayır, nəfəs almaqda çətinlik yaşanır və bədən şiddətli tərləməyə başlayır. Bu fiziki simptomlarla paralel olaraq, şəxsdə nəzarəti itirmə, ölmə və ya dəli olma qorxusu kimi intensiv emosional reaksiyalar meydana çıxır. Ətraf mühit qəribə və yad görünə bilər, həqiqiyyətdən uzaqlaşma hissi yaşana bilər. Atakın zirvə nöqtəsi ən şiddətli qorxu və fiziki rahatsızlığın yaşandığı andır, lakin adətən 10-15 dəqiqə ərzində simptomlar azalmağa başlayır və 30 dəqiqə ərzində böhran sona çatır.
Gecə Panik Atak Əlamətləri Hansılardır?
Gecə panik atak yuxu zamanı və ya yuxudan oyanma anında baş verir və xüsusilə kişini narahat edən bir təcrübədir. Şəxs gecənin sakit saatlarında qəfilətən oyanır və şiddətli qorxu hissi yaşayır. Nəfəs darlığı və ya boğulma hissi ilə ayılan kişi ətrafı qavramaqda çətinlik çəkir. Ürək döyüntüsü çox şiddətli olur və bədən həddindən artıq tərləyir. Bu vəziyyət yuxu keyfiyyətini ciddi şəkildə pozur və şəxs gecələr yuxuya getməkdən qorxmağa başlayır. Tez-tez təkrar olarsa, xroniki yuxusuzluq probleminə çevrilə bilər və gündüz yorğunluğu, konsentrasiya çətinliyi kimi problemlər meydana gəlir. Gecə panik atak keçirən kişilər adətən sabah yorğun və gərgin oyanırlar.
Uşaqlarda Panik Atak Əlamətləri Hansılardır?
Uşaqlarda panik atak yetkinlərdən fərqli şəkildə özünü göstərə bilər və simptomları ifadə etmək onlar üçün daha çətindir. Uşaq qəfil qorxmağa başlayır, ağlayır və valideynlərindən ayrılmaq istəmir. Tənəffüs etməkdə çətinlik çəkir, həddindən artıq tərləyir və bədəni titrəyir. “Ürəyim çox sürətlə vuruyor”, “nəfəs ala bilmirəm”, “ölmək istəmirəm” kimi ifadələr işlədə bilər. Bəzi uşaqlar qarın ağrısı, başağrısı və ya ürəkbulanma kimi fiziki şikayətlərlə problemi ifadə edir. Müəyyən yerlərdən və ya vəziyyətlərdən qaçınma davranışı göstərirlər və məktəbə getmək və ya dostlarla vaxt keçirmək istəmirlər. Yuxusuzluq, kabus görməsi və gecə qorxuları da uşaqlarda panik atakın əlamətləridir.
Panik Atakın Yaratdığı Təsirlər Nələrdir?
Panik atak müalicə edilmədikdə həyatın bir çox sahəsində ciddi problemlərə səbəb ola bilər. Aşağıda panik atakın yaratdığı təsirlər sıralanmışdır.
Psixoloji Təsirlər
Təkrarlanan panik ataklar şəxsdə daimi narahatlıq və gərginlik yaradır. Növbəti atak qorxusu həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə azaldır. Depressiya, ümumi narahatlıq pozğunluğu və digər psixoloji problemlər meydana çıxa bilər. Özünə inam azalır, özünü qiymətləndirmə problemləri yaşanır. Daimi qorxu və narahatlıq hissi emosional tükənməyə səbəb olur. Konsentrasiya və yaddaş problemləri ortaya çıxır, gündəlik qərarlarda çətinlik yaşanır.
Sosial Həyata Təsir
Panik atak yaşayan şəxslər sosial fəaliyyətlərdən uzaqlaşmağa başlayır. Dostlarla görüşmək, ailə yığıncaqlarına qatılmaq və ya ictimai yerlərdə olmaqdan qaçınırlar. Sosial təcrid zamanla depressiya və tənhalıq hissinə səbəb olur. İnsanlarla münasibətlər zədələnir və dəstək sistemləri zəifləyir. İzdihamlı yerlərdə olmaq qorxusu agorafobiyaya çevrilə bilər. Sosial bacarıqlar zəifləyir və yeni insanlarla tanışmaqda çətinlik yaşanır.
İş və Karyeraya Təsir
Panik atak iş performansını ciddi şəkildə azaldır. İşə getmə qorxusu, görüşlərdə olmaq və ya məsuliyyət almaqdan qaçınma yaşanır. Konsentrasiya və qərar vermə qabiliyyətində azalma karyera inkişafını ləngidir. İşdən məzuniyyət almağa və ya işi dəyişdirməyə ehtiyac yaşana bilər. Maliyyə problemləri və işsizlik riski artır. Karyera hədəflərinə çatmaq çətinləşir və peşəkar inkişaf dayanır.
Fiziki Sağlamlığa Təsir
Daimi stress və narahatlıq fiziki sağlamlığı mənfi təsir edir. Ürək-damar xəstəlikləri, yüksək təzyiq və immun sistem zəifliyi riski artır. Mədə-bağırsaq problemləri, xroniki baş ağrıları və əzələ gərginliyi meydana çıxır. Yuxusuzluq və xroniki yorğunluq bədəni zəiflədir. Bəzi şəxslər maddə istifadəsinə (alkol, dərman və ya narkotik) başlaya bilər. Qeyri-düzgün qidalanma, fiziki fəaliyyət azlığı və digər sağlam vərdişlərin pozulması baş verir.
Ailə Münasibətlərinə Təsir
Panik atak ailə dinamikasını mənfi təsir edir. Ailə üzvləri vəziyyəti başa düşməkdə çətinlik çəkə və ya emosional yük altında qala bilər. Evlilik və ya romantik münasibətlərdə gərginlik və münaqişələr artır. Uşaqlar valideynin vəziyyətindən təsirlənirlər və narahatlıq yaşaya bilərlər. Ailə fəaliyyətləri və birgə vaxt keçirmək məhdudlaşır. Kommunikasiya problemləri və qarşılıqlı anlayış azalması yaşanır.
Ekonomik Təsir
Müalicə xərcləri, terapiya seansları və dərmanlar maliyyə yükü yaradır. İşdə məhsuldarlıq azalması və ya iş itkisi gəlir azalmasına səbəb olur. Sosial fəaliyyətlərdən və hobbilerindən uzaqlaşma yaşam keyfiyyətini azaldır. Səyahət edə bilməmək, yeni təcrübələr yaşaya bilməmək kimi məhdudiyyətlər ortaya çıxır. Uzunmüddətli müalicə ehtiyacı və davamlı xərclər planlanmalıdır.
Panik Atakla Başa Çıxmaq Üçün Nə Etmək Olar?
Panik atakla başa çıxmaq mümkündür və müəyyən strategiyalar simptomları əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Aşağıda tövsiyə olunan yanaşmalar sıralanmışdır.
Nəfəs Texnikaları
Dərin və ləng nəfəs almaq panik atak zamanı bədəni sakitləşdirir. 4 saniyə burnunuzdan nəfəs alın, 4 saniyə saxlayın və 6 saniyə ağızdan yavaş buraxın. Bu texnikanı təkrarlayaraq oksigen axınını tənzimləyin. Qarın nəfəsi texnikası sinir sistemini sakitləşdirir. Gündəlik olaraq nəfəs məşqləri etmək panik atakların tezliyini azaldır.
Əqli və Bədən Rahatlama
Proqressiv əzələ rahatlama texnikası bədəndəki gərginliyi azaldır. Hər əzələ qrupunu 5-10 saniyə gərgin saxlayın, sonra buraxın. Meditasiya və mindfulness məşqləri anında qalmağa kömək edir. Yoga və gərginlik azaltma məşqləri fiziki və zehni rahatlama təmin edir. Gündəlik qısa rahatlama seansları uzunmüddətli fayda verir.
Koqnitiv Texnikalar
Katastrofik düşüncələri dəyişdirmək və realistik düşünmək önəmlidir. “Bu duyğular təhlükəli deyil, keçəcəkdir” kimi özünə xatırlatmalar faydalıdır. Simptomları qorxu ilə deyil, normallaşdıraraq qavramaq lazımdır. Neqativ düşüncələri sorğu-suala tutmaq və əvəz etmək kömək edir. Koqnitiv yenidən qurma texnikaları uzunmüddətli çözüm təqdim edir.
Həyat Tərzi Dəyişiklikləri
Kafein, nikotin və alkol istifadəsini azaltmaq və ya dayandırmaq simptomları azaldır. Müntəzəm fiziki məşq stresə qarşı bədəni gücləndirir və endorfinləri artırır. Keyfiyyətli yuxu almaq gündüz narahatlığı azaldır və bədəni dincəldirir. Sağlam və balanslaşdırılmış qidalanma bədənin enerji balansını qoruyur. Gündəlik rutin yaratmaq nəzarət hissi və sabitlik təmin edir.
Sosial Dəstək
Yaxınlarınızla, dostlarınızla və ya dəstək qruplarıyla paylaşmaq təcrid hissini azaldır. Başqalarının təcrübələrini dinləmək özünüzü tək hiss etməməyə kömək edir. Ailə üzvlərinizə vəziyyətinizi izah etmək anlaşılma və dəstək yaradır. Sosial fəaliyyətlərdə olmaq həyat keyfiyyətini artırır. Onlayn və ya üz-üzə dəstək qrupları praktik tövsiyələr təqdim edir.
Peşəkar Dəstək Almaq
Uzman psikolog və ya psikiyatristdən kömək almaq ən effektiv yanaşımdır. Koqnitiv-davranış terapiyası panik atakın müalicəsində çox uğurludur. Terapiya prosesində tetikleyiciləri tanımaq və idarə etmək öyrədilir. Lazım olduqda dərman dəstəyi simptomları kontrol altına alır. Erkən müdaxilə ilə tam sağalma mümkündür və həyat keyfiyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır.
Özünə Qulluq Strategiyaları
Özünə vaxt ayırmaq, hobbilərə və xoşladığınız fəaliyyətlərə zaman sərf etmək önəmlidir. Gündəlik təşəkkür və qiymətləndirmə jurnalı yazmaq pozitiv düşüncə yaradır. Özünüzü məcbur etmədən, öz tempinizlə irəliləmək stresə qarşı qoruyur. Uğurlarınızı qeyd etmək və özünüzə mükafat vermək motivasiya artırır. Özünüzü rahat hiss etdiyiniz tərəfdaşlar və mühitlərlə vaxt keçirmək faydalıdır.
Panik Atak Necə Müalicə Olunur?
Panik atakın müalicəsində elmi əsaslı və beynəlxalq standartlara uyğun yönəmlər istifadə olunur. Uzman psikiyatrist və klinik psikolog dəstəyi ilə hər fərdə xüsusi müalicə planı qurulur. Multidisipliner yanaşımla bioloji, psixoloji və sosial faktorlar bir yerdə qiymətləndirilir və müalicə prosesi müntəzəm izlənilir.
Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT)
KDT panik atak müalicəsində ən effektiv psikoterapiya yöntəmidir. Bu yanaşım neqativ düşüncə və inancları dəyişdirməyə, davranış nümunələrini yenidən qurmağa yönəlir. Terapiya prosesində katastrofik düşüncələr sorğu-suala tutulur və realistik alternativlər yaradılır. Maruz qalma terapiyası ilə qorxulan vəziyyətlərə tədrici və kontrollü şəkildə yaxınlaşmaq təmin edilir. Terapist ilə birlikdə tetikleyicilər müəyyənləşdirilir və başa çıxma strategiyaları öyrədilir. Gündəlik ödevlər və praktik məşqlər yeni bacarıqların həyata keçirilməsinə kömək edir. Müalicə müddəti fərqlilik göstərsə də, simptomlar əhəmiyyətli dərəcədə azalır.
Maruz Qalma Terapiyası
Maruz qalma terapiyası qorxulan vəziyyətlərə tədrici və sistemli şəkildə yaxınlaşmağı əhatə edir. Terapist dəstəyi ilə şəxs təhlükəsiz mühitdə qorxuların üstünə gedir. İlk olaraq ən az narahatlıq yaradan vəziyyətlərlə başlanır və addım-addım daha çətin vəziyyətlərə keçilir. Bu proses zamanı şəxs simptomların təhlükəli olmadığını və keçəcəyini öyrənir. Tənəffüs və rahatlama texnikaları ilə dəstəklənən maruz qalma seansları uğur oranını artırır. Virtual reallıq və ya təsəvvür maruz qalması da istifadə oluna bilər. Müalicə prosesi şəxsin qorxularını idarə etmək qabiliyyətini gücləndirir.
Dərman Müalicəsi
Psikiyatrist tərəfindən qiymətləndirmə sonrası lazım gördükdə dərman terapiyası tövsiyə olunur. Selektiv serotonin geri alım inhibitorları (SSRI) və serotonin-norepinefrin geri alım inhibitorları (SNRI) ilk seçim dərmanlardır. Bu dərmanlar beyindəki kimyəvi balansı tənzimləyərək simptomları azaldır. Dərman təsiri bir neçə həftə ərzində başlayır və müntəzəm istifadə ilə maksimum fayda görülür. Benzodiazepinlər qısamüddətli və təcili hallarda istifadə oluna bilər, lakin uzunmüddətli istifadə tövsiyə olunmur. Dərman dozajı və növü fərdi ehtiyaclara görə tənzimlənir və yan təsirləri yaxından izlənilir. Dərmanları dayandırmaq zamanı mütəxəssislə birlikdə tədrici kəsmə planı tətbiq olunmalıdır.
Panik Narahatlıq Müalicəsi (PNM)
PNM panik atak üçün xüsusi olaraq hazırlanmış strukturlaşdırılmış psikoterapiya protokoludur. Bu protokol panik döngüsünü qırmağa və ya simptomları idarə etmək bacarıqlarını inkişaf etdirməyə yönəlir. İnterioseptiv maruz qalma ilə fiziki simptomları qəsdən yaratmaq və qorxunu azaltmaq həyata keçirilir. Məsələn, tez nəfəs almaq və ya fırlanmaqla baş gicəllənməsi yaratmaq və bu simptomların təhlükəsiz olduğunu anlamaq. Bədən hisslərini yanlış şərh etməmə bacarığı öyrədilir və katastrofik düşüncələr dəyişdirilir. Özünə müdaxilə texnikaları və fövqəladə plan hazırlama da daxildir. Həftəlik seanslar və gündəlik praktik məşqlər ilə dəstəklənir.
Mindfulness və Meditasiya Əsaslı Terapiya
Mindfulness təcrübələri anında qalmağı və qəbul etməyi öyrədir. Meditasiya stres səviyyəsini azaldır və sinir sistemini sakitləşdirir. Mindfulness əsaslı stress azaltma (MBSR) proqramları strukturlaşdırılmış formada təklif olunur. Düşüncə və hisslərə reaksiya vermək yerinə, onları müşahidə etmək öyrədilir. Gündəlik meditasiya təcrübələri uzunmüddətli simptom azalmasına kömək edir. Bədən taraması, mindful nəfəs və hərəkətlər praktik texnikalardır. Qrup və ya fərdi formatda tövsiyə oluna bilər.
Ailə və Cütlər Terapiyası
Ailə üzvlərinin terapiyaya daxil edilməsi dəstək sistemini gücləndirir. Cütlər terapiyası münasibətlərdəki gərginliyi azaldır və qarşılıqlı anlaşmanı artırır. Ailə üzvlərinə panik atak haqqında psixoeduкasiya verilir. Kommunikasiya bacarıqları və dəstək strategiyaları öyrədilir. Ailə dinamikası, tetikleyicilər və özəl stresorlər müzakirə edilir. Birlikdə problemləri həll etmək və sağlam münasibətlər qurmaq hədəflənir. Ailə dəstəyi müalicə nəticələrini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.
Qrup Terapiyası və Dəstək Qrupları
Qrup terapiyası oxşar təcrübələri olan insanlarla bir araya gəlməyi təmin edir. Təcrid hissi azalır və şəxs özünü başa düşülmüş hiss edir. Digərlərinin başa çıxma strategiyalarını öyrənmək və paylaşmaq faydalıdır. Qrup dəstəyi motivasiya və ümid hissi yaradır. Terapist rəhbərliyində strukturlaşdırılmış seanslar keçirilir. Psixoeduкasiya, bacarıq öyrənmə və praktik məşqlər həyata keçirilir. Qrup dinamikası sosial bacarıqları və özünə inamı artırır.
Yaşam Tərzi və Tamamlayıcı Yanaşımlar
Müntəzəm fiziki məşq endorfinləri artırır və stresi azaldır. Yoga, tai chi kimi fəaliyyətlər fiziki və zehni rahatlama təmin edir. Akupunktur, masaj terapiyası və refleksoloji bəzi şəxslər üçün faydalı ola bilər. Qidalanma və tamamlayıcı qidalar beyində dəstək verə bilər, lakin mütəxəssis məsləhəti ilə. Yaradıcı terapiyalar (sənət terapiyası, musiqi terapiyası) emosional ifadəni artırır. Təbii işıq almaq, təbiətdə vaxt keçirmək əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırır. Bu yanaşımlar əsas müalicəni tamamlayıcı rolda istifadə edilməlidir.
Panik Atak Müalicə Edilməzsə Nə Baş Verir?
Panik atak müalicə edilmədikdə və ya uzun müddət laqeyd qalındıqda bir sıra ciddi komplikasiyalar meydana gələ bilər. İlk olaraq, təkrarlanan ataklar panik pozğunluğuna çevrilir və şəxsin daimi narahatlıq içində yaşamasına səbəb olur. Agorafobiya kimi digər narahatlıq pozğunluqları inkişaf edə bilər və şəxs müəyyən yerlərdən və ya vəziyyətlərdən tamamilə qaçınmağa başlayır. Depressiya, sosial fobiya və digər psixoloji problemlər ortaya çıxır. Həyat keyfiyyəti ciddi şəkildə azalır, iş performansı düşür və sosial münasibətlər zədələnir. Maddi asılılıq riski artır və bəzi şəxslər simptomlarla başa çıxmaq üçün alkol və ya narkotik maddələrə başvura bilər. Fiziki sağlamlıq problemləri, xroniki stress və immun sistem zəifliyi meydana gəlir. Erkən müdaxilə və effektiv müalicə bu komplikasiyaların qarşısını alır.
Panik Atak Diaqnozu Necə Qoyulur?
Panik atak diaqnozu uzman psikiyatrist və ya klinik psikolog tərəfindən hərtərəfli qiymətləndirmə ilə qoyulur. İlk olaraq, şəxsin təcrübə etdiyi simptomlar, atakların tezliyi və müddəti, tetikleyicilər və həyat keyfiyyətinə təsiri ətraflı sorğulanır. DSM-5 kriterlərinə görə, ən az 4 simptomun eyni vaxtda olması və atakların gözlənilməz şəkildə baş verməsi gerekmektedir. Fiziki xəstəlikləri istisna etmək üçün tibbi müayinə və laboratoriya testləri aparıla bilər, məsələn, tiroid funksiyası, ürək problemləri və ya digər vəziyyətlər yoxlanılır. Psixoloji qiymətləndirmə alətləri və simptom şkalları istifadə edilə bilər. Ailə tarixi, əvvəlki psixoloji problemlər və travmatik təcrübələr araşdırılır. Diaqnoz prosesi fərdi ehtiyacları müəyyənləşdirmək və uyğun müalicə planı hazırlamaq üçün əsasdır. Düzgün və erkən diaqnoz effektiv müalicənin başlanğıcıdır.
Panik Atak Keçirən Yaxınıma Necə Kömək Edə Bilərəm?
Panik atak keçirən yaxınınıza dəstək olmaq çox önəmlidir və düzgün yanaşım onların sağalma prosesinə böyük töhfə verir. İlk olaraq, sakit və mehriban olmaq lazımdır – panik və təlaş vəziyyəti pisləşdirə bilər. Atakın təhlükəli olmadığını və keçəcəyini xatırladın, “Səninləyəm, hər şey yaxşı olacaq” kimi sakitləşdirici ifadələr işlədin. Yavaş və dərin nəfəs almağa təşviq edin və onlarla birlikdə nəfəs məşqləri edin. Fiziki rahatlıq təmin edin – havanı verin, isti paltosunu açın və rahat oturmağa kömək edin. Atakın bitməsini səbirlə gözləyin və tələsməyin, məcbur etməyin. Atakdan sonra hörmətlə yanaşın və təcrübəsini eşitmək üçün hazır olun. Peşəkar kömək almağa təşviq edin və müalicə prosesinə dəstək olun. Özünüzü də qorumaq önəmlidir – özünüzün emosional sağlamlığınıza diqqət edin.
